Pałac Staszica to klasycystyczny budynek w centrum Warszawy, wzniesiony dla Królewskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Znajduje się u zbiegu ulic Krakowskie Przedmieście i Nowy Świat i wyróżnia się długą historią zmian funkcji i wyglądu.
Historia powstania i pierwsze lata
Gmach postawiono w latach 1820–1823 według projektu Antoniego Corazziego dla Królewskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Pałac powstał na miejscu rozebranego w 1818 kościoła dominikanów obserwantów. Przed wejściem do pałacu, 11 maja 1830 roku, Julian Ursyn Niemcewicz odsłonił pomnik Mikołaja Kopernika autorstwa Bertela Thorvaldsena.
Po rozwiązaniu Towarzystwa w wyniku powstania listopadowego budynek pełnił różne role administracyjne i edukacyjne. Mieszkała w nim m.in. Dyrekcja Loterii, w latach 1857–1862 działała Akademia Medyko-Chirurgiczna, a później funkcjonowało I Gimnazjum Męskie z internatem przeznaczone dla uczniów wyznania prawosławnego.
Przebudowy, zmiany stylu i okres przedwojenny
W 1890 roku w pałacu umieszczono cerkiew św. Tatiany Rzymianki, a budynek przebudowano w latach 1892–1895 według projektu Władimira Pokrowskiego w stylu bizantyjsko-rosyjskim. Elewację pokryto majolikową cegłą, dobudowano pozłacaną cebulastą kopułę oraz wieżyczki ze spiczastymi hełmami. W 1897 roku przebudowany gmach odwiedził car Mikołaj II; w październiku tego samego roku przystąpiono do budowy dzwonnicy z dziesięcioma dzwonami. Po zajęciu Warszawy w 1915 roku w pałacu działał Deutsches Soldatenheim, a w latach 1924–1926 Marian Lalewicz przywrócił budowli klasycystyczny wygląd.
Funkcje instytucjonalne i zniszczenia wojenne
Po I wojnie światowej pałac stał się siedzibą Towarzystwa Naukowego Warszawskiego (od 1918) i tymczasowo Państwowego Instytutu Geologicznego (1919). W okresie międzywojennym w budynku mieściły się m.in. Kasa im. Józefa Mianowskiego, Państwowy Instytut Meteorologiczny, Instytut Francuski, Instytut Duński, Instytut Węgierski, Muzeum Archeologiczne oraz czytelnia Polskiego Towarzystwa Miłośników Astronomii w lokalu Seminarium Matematycznego Uniwersytetu Warszawskiego.
Pałac został uszkodzony we wrześniu 1939 podczas nalotów Luftwaffe, a w czasie powstania warszawskiego 9 sierpnia 1944 był obsadzony przez żołnierzy 2 kompanii VIII zgrupowania „Krybar” i utrzymany przez Polaków do upadku Powiśla. Po wojnie zniszczenia oszacowano na około 60%.
Odbudowa i stan po 1950
Odbudowa trwała w latach 1946–1950 pod kierunkiem Piotra Biegańskiego. Gmach rozbudowano na południe, uzyskał nową fasadę od strony przedłużonej ulicy Świętokrzyskiej, zmieniono też kształt kopuły. Od strony dziedzińca odtworzono kopię fasady zaprojektowanej przez Antoniego Corazziego kamienicy Mikulskiego.
Kto ma siedzibę w Pałacu Staszica?
Po odbudowie pałac przekazano do dyspozycji Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, a następnie trafił pod opiekę Polskiej Akademii Nauk. Obecnie gmach pełni funkcje naukowe i administracyjne związane z instytucjami akademickimi.
W pałacu mieści się kilka instytutów I Wydziału Polskiej Akademii Nauk oraz archiwum. Budynek służy też działalności Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, które zostało reaktywowane i od 1981 działa w związku z obiektem.
Pałac Staszica pozostaje elementem zabudowy Krakowskiego Przedmieścia i Nowego Światu, rozpoznawalnym przez swoją historię architektoniczną i wielość instytucji, które w nim pracowały.
Informacje praktyczne
- Adres: Nowy Świat 72, 00-330 Warszawa — wyznacz trasę w Google Maps
- Telefon: +48226572841
- Strona internetowa: zdp.pan.pl
- Ocena w Mapach Google: 4,6 (540 opinii)
