Pomnik Małego Powstańca to brązowa rzeźba przedstawiająca małego chłopca uzbrojonego w pistolet maszynowy, ustawiona przy pozostałościach murów Starego Miasta w Warszawie. Monument zwraca uwagę kontrastem między dziecięcą postacią a elementami wojskowego ubioru, takimi jak niemiecki hełm ze znakiem orła i biało-czerwoną opaską. Pomnik stał się jednym z rozpoznawalnych miejsc pamięci związanych z powstaniem warszawskim.
Jak powstał pomnik?
Autorem projektu był Jerzy Jarnuszkiewicz, który zaprojektował rzeźbę w 1946 roku podczas studiów na Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie i pracy jako wolontariusz przy odgruzowywaniu miasta. Rzeźba powstała w pracowni Biura Odbudowy Stolicy, a projekt nosił wówczas tytuł "Dziecko-bohater". Jarnuszkiewicz otrzymał wyróżnienie w konkursie Związku Polskich Artystów Plastyków na rzeźbę upamiętniającą powstanie.
Przez długie lata Mały Powstaniec był znany dzięki licznym miniaturowym kopiom rozprowadzanym z pracowni Władysława Miecznika, przypisywanym wtedy Janowi Małećie. W 1979 roku warszawski sąd rozstrzygnął spór o autorstwo na korzyść Jarnuszkiewicza.
Pomnik wzniesiono z inicjatywy harcerzy z Chorągwi Stołecznej ZHP im. Bohaterów Warszawy przy okazji obchodów 15. rocznicy nadania chorągwi imienia. Autor przekazał harcerzom projekt i przygotował dokumentację do odlewu w Zakładach Mechanicznych im. Marcelego Nowotki w Warszawie. Harcerze zebrali środki na prace związane z odlaniem i ustawieniem monumentu — koszty oceniono na około 1 milion złotych. Odsłonięcie odbyło się 1 października 1983, a dokonał go harcerz-powstaniec Jerzy Świderski w obecności setek harcerzy, przedstawicieli władz i mieszkańców; wartę honorową pełnili rówieśnicy najmłodszych żołnierzy.
Co przedstawia rzeźba i gdzie stoi?
Rzeźba z brązu ukazuje kilkuletniego chłopca w za dużych butach i oversize'owym płaszczu lub bluzie-panterce, z niemieckim stahlhelmem opadającym na czoło, z orzełkiem i malowaną biało-czerwoną opaską. Postać ma przez ramię przewieszony pistolet maszynowy. Kompozycja zestawia dziecięcą sylwetkę z symbolami walki.
Pomnik ustawiono na pozostałościach ósmej półokrągłej baszty zewnętrznego obwodu murów obronnych Starego Miasta. Na murze obok pomnika, rok po odsłonięciu, zamocowano tablicę z czerwonego piaskowca z krzyżem harcerskim i fragmentem pieśni "Warszawskie dzieci".
Jakie były kontrowersje związane z pomnikiem?
W artykule w National Geographic Adam Węgłowski zakwestionował historyczną zgodność przedstawienia, wskazując, że Armia Krajowa nie zezwalała dzieciom na walkę z bronią. Inne źródła dokumentują udział dzieci i nastolatków w powstaniu i podają konkretne przykłady: Różyczka Goździewska jako sanitariuszka w wieku 8 lat, najmłodszy walczący uczestnik Witold Modelski lub Jerzy Romuald Grzelak ps. "Pilot" (9 lat), Wojciech Zalewski ps. "Orzeł Biały" (11 lat) oraz kilka osób w wieku 12–13 lat, jak Ryszard Chęciński ps. "Myszka". Grupa powstańców w wieku 12–15 lat, która po kapitulacji trafiła do stalagu IV B Mühlberg, liczyła 49 osób.
Informacje praktyczne
- Adres: Podwale, 00-001 Warszawa — wyznacz trasę w Google Maps
- Ocena w Mapach Google: 4,8 (3 738 opinii)
