| Dane osobowe | |
|---|---|
| Imię i nazwisko | Stanisław Witold Aronson |
| Pseudonim | Rysiek |
| Data urodzenia | 6 maja 1925 |
| Miejsce urodzenia | Warszawa |
| Obywatelstwo | Polskie i izraelskie |
| Służba wojskowa | |
| Rola | Oficer Armii Krajowej; podpułkownik WP i Sił Obronnych Izraela |
| Jednostki | Kedyw „Kolegium A” (AK); 3 Dywizja Strzelców Karpackich; siły izraelskie |
| Konflikty | Powstanie warszawskie; wojna o niepodległość Izraela; wojna Jom Kipur; wojna w Libanie |
| Wybrane odznaczenia | |
| Polskie | Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski, Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski, Krzyż Oficerski Orderu Zasługi RP, Krzyż Walecznych (2x) |
| Izraelskie | Odznaki za Wojnę o Niepodległość, Jom Kipur i wojnę w Libanie |
Stanisław Aronson znany jest z udziału w Armii Krajowej i w powstaniu warszawskim oraz z późniejszej służby w siłach zbrojnych Izraela, gdzie dosłużył się stopnia podpułkownika.
Jakie były jego losy podczas II wojny światowej?
Rodzina Aronsonów opuściła Łódź we wrześniu 1939 i najpierw dotarła do Warszawy, a następnie próbowała przedostać się na Kresy. Po przybyciu do Lwowa, gdzie panowała okupacja sowiecka, sytuacja uległa pogorszeniu wraz z niemieckim zajęciem miasta w czerwcu 1941 i falą prześladowań ludności żydowskiej.
Jesienią 1941 Aronsonowie przeprowadzili się do warszawskiego getta. W 1942 podczas likwidacji getta Stanisław trafił na Umschlagplatz, został rozdzielony z rodziną i uciekł z transportu do Auschwitz. Ukrywał się następnie w okolicach Warszawy, wrócił na aryjską stronę i otrzymał fałszywe dokumenty pod nazwiskiem Ryszard Żurawski, a potem Żukowski.
Jaką role pełnił w Armii Krajowej i podczas powstania?
Przyjął pseudonim „Rysiek” i wstąpił do Kedywu Okręgu Warszawskiego, do grupy znanej jako „Kolegium A”, prowadzonej przez Józefa Rybickiego „Andrzeja”. Jednostka zajmowała się dywersją i wykonywaniem wyroków wydawanych przez sądy Polski Podziemnej. Jako osiemnastolatek Aronson pełnił służbę w obstawie.
W 1944 uczestniczył w powstaniu warszawskim w zgrupowaniu „Radosław”, walcząc na Woli i na Starym Mieście. Został ciężko ranny w nogę i trafił do szpitala na ul. Długiej. Po upadku Starego Miasta ewakuowano go do Pruszkowa, skąd uciekł wraz z towarzyszem do majątku pod Krakowem, gdzie przez pięć miesięcy leczył rany. Po powrocie do Łodzi ponownie działał w strukturach AK i w organizacji „NIE”.
W jaki sposób opuścił Polskę i dotarł do Palestyny?
Po wojnie dołączył do grup syjonistów próbujących przedostać się do Palestyny. Podróż prowadziła przez Czechosłowację i Węgry do Budapesztu, a następnie miała przebiegać przez Austrię. Grupa została zatrzymana przez żołnierzy radzieckich, ale Aronson uciekł z transportu i dotarł pieszo do zachodniej strefy okupacyjnej.
W Klagenfurcie trafił do obozu dla uchodźców i zgłosił się do Polskiego Czerwonego Krzyża w Villach. Przeszmuglowano go do włoskiej Ankony, gdzie zweryfikowano go jako podporucznika i wcielono do 3 Dywizji Strzelców Karpackich 2 Korpusu. We Włoszech rozpoczął studia medyczne w Bolonii, a następnie odwiedził Palestynę na zaproszenie stryja z Tel Awiwu.
Jak wyglądała jego służba w Izraelu i dalsza kariera?
W 1947 działał nadal przy polskich jednostkach na Bliskim Wschodzie, a w tym roku formalnie zwolniono go z polskiej służby. Po zwolnieniu podjął studia biologiczne w Jerozolimie. W 1948, po wybuchu wojny po podziale Palestyny przez ONZ, wstąpił do armii izraelskiej.
W 1950 został zdemobilizowany w stopniu kapitana. W kolejnych konfliktach izraelsko-arabskich kontynuował służbę wojskową i awansował do stopnia podpułkownika. Brał udział w wojnie o niepodległość Izraela, w wojnie Jom Kipur oraz w wojnie w Libanie.
W jaki sposób podtrzymywał związki z Polską i czym się zajmował później?
Aronson wielokrotnie podkreślał swoje związki z Polską i deklarował chęć powrotu, co powstrzymał ówczesny ustrój polityczny. Pierwszy powojenny powrót do kraju odbył w 1988; spotkał wówczas zaledwie kilka osób z dawnej konspiracji, większość towarzyszy zmarła.
Angażował się w upamiętnianie udziału polskich Żydów w powstaniu warszawskim i w popularyzację pamięci o kolegach z Kedywu AK. Doprowadził do zamieszczenia tablicy na dawnym Umschlagplatz, przypominającej, że obok znajdowali się polscy powstańcy ratujący żydowskich więźniów. W 2019 współautorsko wydał książkę "Wojna nadejdzie jutro. Żołnierz legendarnego Kedywu AK ostrzega" nakładem Wydawnictwa Znak Literanova.
Jakie odznaczenia otrzymał?
Otrzymał liczne polskie odznaczenia, w tym Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski (2013), Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski (2007) oraz Krzyż Oficerski Orderu Zasługi RP (1997). Został też dwukrotnie odznaczony Krzyżem Walecznych i uhonorowany Medalami Wojska.
Do listy wyróżnień należą także m.in. Medal „Pro Memoria”, Medal „Obrońcy Ojczyzny 1939–1945” (2015) oraz odznaki izraelskie za udział w wojnach z lat 1949, 1973 i 1982. W 2026 otrzymał Odznakę Honorową "Bene Merito".
